Khoảng cách giữa kiến thức và năng lực: Điều phụ huynh cần chuẩn bị cho con

Kiến thức và năng lực khác nhau ở đâu?
Kiến thức là những gì con đã học và ghi nhớ. Năng lực là khả năng huy động kiến thức, kỹ năng và thái độ để giải quyết một vấn đề cụ thể, đặc biệt trong tình huống mới.
• Kiến thức trả lời câu hỏi “Con biết gì?”. Kiến thức thường thể hiện qua bài quen, đề quen và được nhìn thấy ở điểm kiểm tra. Ví dụ: con thuộc công thức tính diện tích.
• Năng lực trả lời câu hỏi “Con làm được gì với điều đã biết?”. Năng lực thể hiện trong tình huống mới, vấn đề thực tế và được nhìn thấy ở sản phẩm, dự án, cách con xử lý vấn đề. Ví dụ: con ước lượng được số gạch lát căn phòng và so sánh chi phí.
Hai điều này không đối lập mà bổ trợ nhau: kiến thức là nguyên liệu, năng lực là khả năng chế biến nguyên liệu ấy thành giá trị. Chính Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cũng đi theo hướng này. Chương trình hướng tới hình thành 5 phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm) cùng các năng lực cốt lõi, trong đó có 3 năng lực chung: tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo. Chương trình cũng nhấn mạnh việc thực hành, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống.
Khoảng cách này có thật không? Dữ liệu nói gì
Trước hết cần ghi nhận nền tảng đáng quý: kết quả sơ bộ PISA 2025 cho thấy học sinh Việt Nam chăm học, kiên trì, được thầy cô hỗ trợ tích cực và thích ứng nhanh với công nghệ.
Ở bậc phổ thông (PISA 2025)
Theo kết quả sơ bộ do OECD công bố ngày 8/9/2026, 71% học sinh Việt Nam đạt từ Mức 2 (mức cơ bản) trở lên ở Khoa học, gần mức 74% của OECD; ở Toán là 58% so với 65%; riêng Đọc hiểu chỉ 41% so với 69% của OECD. Nhóm năng lực cao còn khiêm tốn hơn: tỷ lệ đạt Mức 5 hoặc Mức 6 ở Khoa học là 2%, Toán là 4% và Đọc hiểu gần 0%, trong khi trung bình OECD lần lượt là 7%, 8% và 6%.
PISA không đo trực tiếp “kỹ năng mềm”, nhưng đo khả năng dùng kiến thức để đọc, phân tích và lập luận. Vì vậy có thể hiểu nền tảng kiến thức của các em khá tốt, còn dư địa lớn nằm ở khả năng vận dụng. Phân tích đi kèm kết quả công bố cũng lưu ý việc dạy học và đánh giá theo Chương trình GDPT 2018 cần tiếp tục hướng tới tăng khả năng vận dụng.

Ở bậc đại học và đi làm
Khảo sát hơn 3.000 sinh viên Hà Nội trong quý III/2025 của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho thấy các em nhận thức khá đúng: 75,06% xem trọng kỹ năng mềm và 65% không còn quá tin vào “mác” trường top. Nhưng theo tự đánh giá của các em, 54,89% chưa từng thực tập chính thức, 71,47% đánh giá kỹ năng dùng công cụ chuyên ngành ở mức trung bình trở xuống và 92,57% gặp khó khăn khi viết CV thể hiện năng lực. Đại diện trung tâm nhận định khoảng cách lớn nhất không nằm ở nhận thức mà ở năng lực thực hành.
Vì sao khoảng cách này xuất hiện?
• Thước đo thiên về điểm số, nên con học cách tìm “đáp án đúng” nhiều hơn học cách đặt câu hỏi hay.
• Thiếu cơ hội vận dụng trong bối cảnh thật: dự án, làm việc nhóm, hoạt động cộng đồng, những lần thử và sai an toàn.
• Lịch học dày, khiến quỹ thời gian cho đọc sách, khám phá, vận động và kết nối bạn bè bị thu hẹp.
Đây là hệ quả của một cách tiếp cận chung, không phải lỗi của riêng thầy cô, phụ huynh hay học sinh.

Thế giới con sẽ bước vào cần điều gì?
Theo Báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), tư duy phân tích vẫn là kỹ năng cốt lõi hàng đầu, được bảy trên mười doanh nghiệp coi là thiết yếu, tiếp theo là khả năng chống chịu, linh hoạt, thích ứng và năng lực lãnh đạo, ảnh hưởng xã hội. Đến năm 2030, khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động được dự báo sẽ thay đổi. Trong bối cảnh ấy, năng lực học và thích ứng quan trọng không kém những gì con đã biết hôm nay.
5 điều phụ huynh cần chuẩn bị cho con
1. Chuẩn bị “thước đo” của chính cha mẹ
Thay câu hỏi “Hôm nay con được mấy điểm?” bằng “Hôm nay con học được điều gì? Con gặp khó khăn nào và xử lý ra sao?”. Cách hỏi này giúp con hiểu rằng quá trình và cách nghĩ quan trọng không kém kết quả.
2. Chuẩn bị “không gian vận dụng”
Cho con dùng kiến thức vào việc thật: lên kế hoạch chi tiêu cho một buổi dã ngoại, đo đạc góc học tập, thuyết trình cho gia đình về một chủ đề con yêu thích. Mỗi việc nhỏ là một lần kiến thức được “chạy thử” ngoài trang sách.
3. Chuẩn bị thói quen tự chủ và tự học
Để con tự lập lịch ôn tập, đặt mục tiêu tuần và tự kiểm tra kết quả. Đây cũng là một trong ba năng lực chung mà chương trình giáo dục phổ thông hướng tới.
4. Chuẩn bị nền tảng đọc hiểu và diễn đạt
Dành khoảng 20 phút mỗi ngày để con đọc, sau đó cùng trao đổi: “Tác giả muốn nói gì?”, “Nếu con là nhân vật, con sẽ làm gì?”. Cho con tập tóm tắt và bảo vệ quan điểm bằng lời của mình.
5. Chuẩn bị tâm thế bền bỉ và hợp tác
Khen sự nỗ lực và cách tiếp cận, cho con quyền sai trong môi trường an toàn, khuyến khích con tham gia hoạt động nhóm, thể thao, nghệ thuật.
Gợi ý chuẩn bị theo các mốc chuyển cấp:
• Vào lớp 1: tự phục vụ (mặc quần áo, xếp cặp, đi vệ sinh); lắng nghe và làm theo hướng dẫn 2-3 bước; diễn đạt nhu cầu và cảm xúc; làm quen với chữ và số qua trò chơi.
• Vào lớp 6: đọc hiểu văn bản dài hơn; ghi chép; tự quản lý thời gian với nhiều môn và nhiều thầy cô; làm việc nhóm; thích nghi tâm lý tuổi mới lớn.
• Vào lớp 10: tự học chủ động; tư duy phản biện; quản lý áp lực; tiếng Anh và công nghệ; bước đầu tìm hiểu ngành nghề, tham gia dự án.
Chọn môi trường học tập giúp thu hẹp khoảng cách
Khi tham quan trường, cha mẹ có thể hỏi:
• Con sẽ học qua dự án và tình huống thực tế như thế nào?
• Nhà trường đánh giá sự tiến bộ và năng lực của con ngoài điểm số ra sao?
• Chuẩn đầu ra của từng cấp học gồm những gì ngoài kết quả các môn?
• Thầy cô theo dõi và đồng hành với từng học sinh bằng cách nào?
• Nhà trường phối hợp với gia đình ra sao?

BMS: Thu hẹp khoảng cách giữa kiến thức và năng lực
Hệ thống Trường liên cấp BMS là hệ thống giáo dục tư thục tại Hà Đông với 4 cấp học từ Mầm non đến THPT với gần 20 năm kinh nghiệm triển khai các chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam và quốc tế, là thành viên của Tập đoàn Giáo dục IGC.
Hành trình phát triển toàn diện tại BMS được xây dựng theo 5 chìa khóa thành công: Tư duy – Kiến thức – Kỹ năng – Thái độ – Sức khỏe, tức là kiến thức luôn đi cùng năng lực để con học giỏi và làm được.
Ba hệ đào tạo, phù hợp năng lực và định hướng của từng học sinh:
• Hệ Song ngữ Nâng cao (A): theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo với nội dung nâng cao, chuyên sâu theo hướng phân hóa và cá nhân hóa.
• Hệ Song ngữ Tài năng (T): dành cho học sinh có năng lực vượt trội ở Toán, Tiếng Việt, Tiếng Anh, kết hợp chương trình của Bộ với các chương trình phát triển kỹ năng.
• Hệ Song bằng Quốc tế Cambridge (i): BMS là Trường Quốc tế Cambridge chính thức ở cả ba cấp học (Tiểu học VN469, THCS VN287, THPT VN292), với chương trình tích hợp được Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép triển khai.
Theo thông tin tuyển sinh của BMS, học sinh hai hệ Song ngữ hướng tới: chứng chỉ Tin học quốc tế MOS; hoàn thành chương trình thể lực Be Warrior Fitness; thành thạo ít nhất một môn thể thao và một trong ba lĩnh vực nghệ thuật (Mỹ thuật, Âm nhạc, Múa); tham gia ít nhất hai dự án học tập mỗi năm học; tiếng Anh đạt CEFR B2 (Hệ A) hoặc B2+ (Hệ T).

BMS sẵn sàng đồng hành cùng Cha Mẹ trong hành trình lựa chọn môi trường giáo dục phù hợp cho con thông qua:

- Tư vấn chương trình học, hệ đào tạo phù hợp với năng lực và định hướng phát triển của từng học sinh
- Chia sẻ lộ trình học tập, quy trình đánh giá đầu vào và định hướng phát triển cá nhân
- Giới thiệu môi trường học tập hạnh phúc, đội ngũ giáo viên và các giá trị giáo dục tại BMS 
Đăng ký tìm hiểu chương trình và nhận tư vấn lộ trình học tập phù hợp cho con TẠI ĐÂY